Havaalanı Fiyatları Neden Yüksek, Çözüm Var mı?

TÜRKİYE’DE HAVAALANI FİYATLANDIRMASI:

KAMUSAL YARAR, SOSYAL ADALET VE POLİTİKA ÖNERİLERİ.

Türkiye’de havaalanları yalnızca ulaşım noktaları değil, aynı zamanda giderek daha fazla tartışma yaratan ekonomik alanlar hâline geldi. Bir bardak suyun, kısa süreli otoparkın ya da basit bir yiyeceğin şehir merkezinin çok üzerinde fiyatlandırılması, bu alanların nasıl yönetildiği sorusunu gündeme taşıyor.
Bu pahalılık yalnızca cebimizi değil; kamusal alan anlayışını, sosyal adalet duygusunu ve kurumlara olan güveni de etkiliyor. Peki havaalanlarındaki bu fiyat politikaları kaçınılmaz mı, yoksa değiştirilebilir mi?

1. Problem Tanımı

Havaalanları, modern toplumlarda yalnızca ulaşım altyapısı değil; aynı zamanda kamusal erişim alanlarıdır. Türkiye’de ise havaalanları giderek:

• Yüksek fiyatlı ticari merkezlere,

• Zorunlu tüketimin olduğu,

• Rekabetin sınırlı kaldığı alanlara

dönüşmüştür.

Özellikle:

• İçme suyu,

• Temel gıda,

• Otopark,

• Basit hizmetler

gibi insani ihtiyaçların şehir ortalamasının çok üzerinde fiyatlandırılması, kamusal yarar ilkesini tartışmalı hale getirmektedir.

2. Kavramsal Çerçeve

2.1 Kamusal Alan Kavramı

Kamusal alanlar:

• Gelir düzeyinden bağımsız erişilebilir olmalı,

• Temel ihtiyaçları makul bedellerle sunmalı,

• Toplumsal eşitliği desteklemelidir.

Havaalanlarının tamamen ticari mantıkla yönetilmesi, bu tanımla çelişmektedir.

2.2 Zorunlu Tüketim ve Tekel Etkisi

Ekonomik literatürde havaalanları:

• Alternatifsiz tüketim alanları

• Doğal tekel benzeri yapılar

olarak değerlendirilir. Bu tür alanlarda fiyatların serbest piyasaya bırakılması, piyasa başarısızlığına yol açabilir.

3. Türkiye’de Mevcut Durumun Yapısal Nedenleri

3.1 Yap-İşlet-Devret (YİD) Modeli

YİD modeli:

• İşletmecilere yüksek finansman baskısı oluşturmakta,

• Kira ve hizmet bedellerini yükseltmekte,

• Bu maliyetleri yolcuya yansıtmaktadır.

3.2 Döviz Bazlı Gelir Beklentisi

Havaalanı işletmeciliğinde fiyatlar:

• Yerel gelir düzeyine değil,

• Uluslararası yolcu ve döviz bazlı kârlılık hedeflerine göre belirlenmektedir.

Bu durum, iç hat yolcuları açısından ciddi refah kaybına yol açmaktadır.

3.3 Regülasyon Eksikliği

Temel ihtiyaçlara yönelik:

• Fiyat üst sınırlarının olmaması,

• Etkin denetim mekanizmalarının yetersizliği

fiyat artışlarını sınırlayamamaktadır.

4. Sosyal ve Ahlaki Etkiler

Araştırmalar, sürekli algılanan adaletsizliğin:

• Kurumsal güveni azalttığını,

• Kurallara uyma motivasyonunu zayıflattığını,

• Toplumsal yabancılaşmayı artırdığını göstermektedir.

Havaalanlarında yaşanan fiyat adaletsizliği:

• Sınıfsal ayrışmayı görünür kılmakta,

• Kamusal alan algısını zedelemekte,

• “Parası olan erişir” anlayışını normalleştirmektedir.

5. Politika Önerileri

5.1 Temel İhtiyaçlar İçin Fiyat Tavanı

• İçme suyu

• Basit gıda

• Otopark kısa süreli kullanım

için ulusal fiyat tavanları belirlenmelidir.

5.2 Kamusal Hizmet Kotası

Her havaalanında:

• En az bir “uygun fiyatlı temel ihtiyaç noktası”
  zorunlu hale getirilmelidir.

5.3 Kira ve Sözleşme Şeffaflığı

• Dükkan kiraları kamuoyuna açık olmalı

• Aşırı kira artışlarına üst sınır getirilmelidir

5.4 Çoklu İşletmeci ve Rekabet Modeli

• Tek işletmeci yapısı yerine

• Çoklu, yerel ve kooperatif temelli modeller teşvik edilmelidir

5.5 Bağımsız Denetim Mekanizması

“Havaalanı Tüketici ve Fiyat Denetim Kurulu” oluşturularak:

• Şikâyetler hızlı değerlendirilmelidir

• Fahiş fiyatlara yaptırım uygulanmalıdır

6. Beklenen Etkiler

Bu politikaların uygulanması halinde:

• Yolcu memnuniyeti artar

• Toplumsal adalet algısı güçlenir

• Kurumlara duyulan güven yükselir

• Uzun vadede sürdürülebilir bir işletme modeli oluşur

Havaalanlarındaki yüksek fiyatlar, sadece serbest piyasanın doğal bir sonucu değildir; aynı zamanda bilinçli politika tercihlerinin ürünüdür. Regülasyonun zayıf olduğu, kamusal yararın geri plana itildiği her alanda olduğu gibi, bedeli yine vatandaş ödemektedir.

Oysa temel ihtiyaçlara fiyat tavanı, kira şeffaflığı ve etkin denetim gibi adımlar, hem işletme sürdürülebilirliğini hem de toplumsal adalet duygusunu birlikte güçlendirebilir.
Havaalanları, yalnızca kâr üreten ticari merkezler değil; toplumun vicdanını yansıtan kamusal alanlardır. Bu alanlarda kurulacak denge, sadece bugünün yolcusunu değil, yarının toplumsal güvenini de belirleyecektir.