Değerli Bir Element: Lityum Nedir, Neden Stratejiktir?

LİTYUM NEDİR, NEDEN STRATEJİKTİR?

Lityum (Li), periyodik tabloda atom numarası 3 olan, en hafif metallerden biridir. Doğada serbest halde bulunmaz; genellikle lityum karbonat (Li₂CO₃) ve lityum hidroksit (LiOH) gibi bileşikler halinde üretilir.

Lityumu stratejik kılan başlıca özellikler:

1. Yüksek enerji depolama kapasitesi
2. Düşük ağırlık
3. Uzun batarya ömrü
4. Yeniden şarj edilebilirlik
5. Savunma ve uzay uygulamalarına uygunluk

Bu nedenle ABD, AB ve Çin tarafından “kritik / stratejik hammadde” olarak sınıflandırılmıştır.

DÜNYADA LİTYUM: REZERVLER, ÜRETİM VE GÜÇ MÜCADELESİ

Küresel Lityum Coğrafyası

Dünya lityum rezervleri ve üretimi belirli bölgelerde yoğunlaşmıştır:

1. Avustralya → En büyük üretici (sert kaya – spodümen)
2. Şili – Arjantin – Bolivya (Lityum Üçgeni) → Tuz gölü (brine) kaynakları
3. Çin → Hem üretici hem rafinaj ve batarya devi
4. ABD → Stratejik rezerv ve teknoloji yatırımları

Çin, bugün küresel lityum rafinajının %60’tan fazlasını kontrol ederek tedarik zincirinde kritik bir üstünlük kurmuştur.

LİTYUMUN DÜNYADA KULLANILDIĞI ALANLAR

Bataryalar (Toplam talebin %70–75’i)

1. Elektrikli otomobiller
2. Cep telefonları, bilgisayarlar
3. Enerji depolama sistemleri
4. Askerî ve endüstriyel bataryalar

Elektrikli ve Otonom Araçlar

1. Otomobil, otobüs, tren
2. Elektrikli deniz araçları
3. İHA / SİHA platformları

Yenilenebilir Enerji

1. Güneş ve rüzgâr enerjisi depolama
2. Şebeke dengeleme sistemleri

Savunma – Havacılık – Uzay

1. Uydular
2. Füze sistemleri
3. Uzay araçları
4. Askerî haberleşme cihazları

Cam, Seramik ve Kimya

1. Isıya dayanıklı camlar
2. Seramik kaplamalar
3. Lityum bazlı gres yağları

TÜRKİYE’DE LİTYUM: MEVCUT DURUM VE POTANSİYEL

Türkiye’nin Avantajı: Bor + Lityum İlişkisi

Türkiye, dünya bor rezervlerinin yaklaşık %70’ine sahiptir. Lityum, jeokimyasal olarak bor yataklarıyla ilişkili olduğundan bu durum Türkiye için önemli bir potansiyel yaratmaktadır.

Lityum Potansiyeli Olan Bölgeler

1. Eskişehir – Kırka (bor havzası)
2. Balıkesir – Bigadiç
3. Kütahya – Emet
4. Tuz Gölü ve evaporitik havzalar
5. Jeotermal alanlar (Batı Anadolu)
6. Erzurum (kil mineralleri – akademik çalışmalar)

Not: Türkiye’de henüz resmî olarak ilan edilmiş büyük ölçekli lityum rezervi bulunmamaktadır.

ETİ MADEN VE YERLİ LİTYUM KARBONAT ÜRETİMİ

Türkiye’de lityum alanındaki en somut adım, Eti Maden’in Eskişehir-Kırka tesisinde atılmıştır.

1. Bor üretim atıklarından lityum karbonat (Li₂CO₃) üretimi
2. Pilot üretim: ~10 ton/yıl
3. Hedef kapasite: ~600 ton/yıl
4. Amaç: Yerli batarya sanayiine hammadde sağlamak

Bu model, döngüsel ekonomi ve stratejik maden politikası açısından örnek teşkil etmektedir.

LİTYUM KARBONAT ve LİTYUM HİDROKSİT FARKI

Türkiye’de lityum karbonat üretimi başlamış,

lityum hidroksit ise henüz ağırlıklı olarak ithal edilmektedir.

TÜRKİYE’DE LİTYUM FAALİYETLERİNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT

Türkiye’de lityum; maden, kimyasal ürün ve stratejik hammadde statüsünde değerlendirilmekte olup birden fazla mevzuat alanının kesişimindedir.

3213 Sayılı Maden Kanunu

1. Lityum, IV. Grup madenler kapsamında değerlendirilir
2. Arama ve işletme ruhsatları MAPEG (Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü) tarafından verilir
3. Ruhsat süreci:
4. Arama ruhsatı
5. Ön işletme
6. İşletme ruhsatı
7. ÇED (Çevresel Etki Değerlendirmesi) zorunludur

Stratejik maden kapsamına girmesi durumunda devlet payı, izleme ve raporlama yükümlülükleri artmaktadır.

ÇEVRE MEVZUATI (ÇED & ATIK YÖNETİMİ)

Lityum üretimi özellikle:

1. Jeotermal akışkanlar
2. Bor üretim atıkları
3. Kimyasal çöktürme prosesleri

nedeniyle çevre mevzuatı açısından yüksek hassasiyet taşır.

Uygulanan temel düzenlemeler:

1. ÇED Yönetmeliği
2. Atık Yönetimi Yönetmeliği
3. Tehlikeli Kimyasallar Mevzuatı
4. REACH uyum süreci (AB pazarı için)

KİMYASAL ÜRÜN VE SANAYİ MEVZUATI

Lityum karbonat ve lityum hidroksit üretimi;

1. Kimyasal üretim tesisi lisansı
2. Sanayi Sicil Belgesi
3. İş Sağlığı ve Güvenliği mevzuatı
4. kapsamındadır.

Yetkili kurumlar:

1. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
2. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
3. Ticaret Bakanlığı (ihracat/ithalat)

TÜRKİYE’DE LİTYUMDA AKREDİTASYON ve TEST ALTYAPISI

Lityum ürünlerinin ticari ve sanayi kullanımı, ulusal ve uluslararası akreditasyonlara bağlıdır.

TÜRKAK – ISO 17025

1. Lityum analizleri (saflık, safsızlık, nem, tane boyutu)
2. Bor–lityum yan ürün testleri
3. Batarya hammaddesi uygunluk analizleri

Akredite laboratuvarlar:

1. Kamu Ar-Ge laboratuvarları
2. Üniversite araştırma merkezleri
3. Özel sektör kimya ve malzeme laboratuvarları

BATARYA ve MALZEME TEST STANDARTLARI

Lityum bazlı ürünlerde aranan başlıca standartlar:

1. IEC batarya standartları
2. ASTM kimyasal analiz standartları
3. ISO kalite ve çevre yönetimi
4. UN38.3 (taşıma ve güvenlik)

Bu standartlar özellikle:

1. TOGG ve yerli batarya ekosistemi
2. Savunma sanayii
3. İhracata yönelik üretim

için kritik önemdedir.

TÜRKİYE’DE LİTYUM TABANLI ÜRÜN GELİŞTİRME EKOSİSTEMİ

Değer Zinciri Yaklaşımı

Türkiye’de lityum için hedeflenen model:

Maden / Yan Ürün → Kimyasal Saflaştırma → Batarya Hammaddesi → Hücre → Sistem → Nihai Ürün

Bu zincirin kırıldığı her noktada ithalat bağımlılığı artmaktadır.

Mevcut ve Gelişen Alanlar

1. Eti Maden → Lityum karbonat (bor atıklarından)
2. Batarya üretim girişimleri (Siro, Aspilsan)
3. Üniversite–sanayi iş birlikleri
4. Teknopark ve Ar-Ge merkezleri

Gelişme potansiyeli olan alanlar:

1. Lityum hidroksit üretimi
2. Katot–anot aktif malzemeleri
3. Batarya geri dönüşüm teknolojileri
4. Jeotermal lityum ekstraksiyonu

TÜRKİYE’DE LİTYUM

İL BAZLI

(Eskişehir – Kütahya – Balıkesir)

ESKİŞEHİR

Türkiye’nin Lityum Üretim Üssü Adayı

Jeolojik ve Endüstriyel Durum

1. Kırka Bor Havzası, dünyadaki en büyük bor rezervlerinden biri
2. Bor üretimi sırasında oluşan atık çözeltiler, lityum açısından zengin
3. Türkiye’de ilk ve tek somut lityum karbonat üretimi burada başlamıştır

Mevcut Altyapı

1. Eti Maden Kırka Tesisleri
2. Pilot lityum karbonat üretimi
3. Kimyasal işleme ve rafinaj altyapısı
4. Demiryolu ve lojistik avantaj

Ürün Potansiyeli

1. Lityum karbonat (endüstriyel & batarya sınıfı)
2. Bor–lityum bileşik türevleri
3. Batarya hammaddesi ara ürünler

Stratejik Rol

Ulusal lityum üretim ve rafinaj merkezi

KÜTAHYA

Ar-Ge, Saflaştırma ve Teknoloji Geliştirme Merkezi

Jeolojik Yapı

1. Emet Bor Havzası
2. Kil mineralleri ve evaporitik yapılar
3. Lityumun ikincil kazanım potansiyeli yüksek

Bilimsel ve Akademik Altyapı

1. Üniversiteler ve MTA çalışmaları
2. Malzeme bilimi, seramik ve kimya uzmanlığı
3. Pilot ölçekli zenginleştirme çalışmaları

Ürün ve Teknoloji Potansiyeli

1. Lityum saflaştırma teknolojileri
2. Lityum hidroksit Ar-Ge’si
3. Katot–anot aktif malzeme öncü çalışmaları

Stratejik Rol

Lityum Ar-Ge, test ve sertifikasyon üssü

BALIKESİR

Entegre Madencilik – Kimya – Sanayi Geçiş Noktası

Jeolojik ve Endüstriyel Durum

1. Bigadiç Bor Havzası
2. Lityum içeren bor mineralleri
3. Geniş sanayi altyapısı

Lojistik Avantaj

1. Bandırma Limanı
2. Kimya ve gübre sanayii tecrübesi
3. İhracat odaklı üretime uygunluk

Ürün Potansiyeli

1. Lityum bazlı kimyasallar
2. Batarya öncü malzemeleri
3. Lityum–bor alaşımlı sanayi ürünleri

Stratejik Rol

Lityum ürünlerinin sanayiye ve ihracata açılan kapısı

İLLER ARASI STRATEJİK MODEL

Eskişehir → Üretim

Kütahya → Ar-Ge & Saflaştırma

Balıkesir → Sanayi & İhracat

Bu üçgen, Türkiye’nin yerli lityum değer zincirinin çekirdeğini oluşturabilir.

SAVUNMA SANAYİİ ODAKLI

LİTYUM POLİTİKASI

LİTYUM ve SAVUNMA GÜVENLİĞİ

Lityum, modern savunma sistemlerinde:

1. Taşınabilir enerji
2. Yüksek performanslı batarya
3. Uzun görev süresi
4. sağladığı için kritik bir unsurdur.

Kullanım alanları:

1. İHA / SİHA sistemleri
2. Füze ve güdüm sistemleri
3. Uydu ve uzay platformları
4. Askerî haberleşme cihazları
5. Denizaltı ve insansız deniz araçları

TÜRKİYE İÇİN STRATEJİK RİSK

1. Savunma bataryalarında ithal lityum kimyasalı
2. Kriz dönemlerinde tedarik zinciri kırılganlığı
3. Ambargo ve jeopolitik baskı riski

Savunma sanayii için lityum, “alternatifsiz” girdidir.

POLİTİKA ÖNERİLERİ (SAVUNMA ODAKLI)

Kurumsal

1. Lityumun Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) stratejik malzeme listesine alınması
2. Savunma için ayrı lityum kalite ve güvenlik standardı

Teknolojik

1. Askerî bataryalara özel lityum hidroksit üretimi
2. Yüksek sıcaklık ve titreşime dayanıklı batarya kimyası
3. Geri dönüşümden savunma amaçlı lityum kazanımı

Sanayi

1. Savunma projelerine yerli lityum alım garantisi
2. Gizli / güvenli üretim hatları
3. Kritik stok zorunluluğu

STRATEJİK SONUÇ

“Yerli lityumu olmayan bir savunma sanayii, uzun süreli operasyonel bağımsızlık sağlayamaz.”

Türkiye için lityum:

1. Sadece enerji dönüşümünün değil
2. askerî caydırıcılığın
3. uzay ve ileri teknoloji kapasitesinin
4. temel girdilerinden biridir.

TOGG ve Ürünleşme Perspektifi

TOGG, lityumun Türkiye’de ürünleşme açısından en görünür vitrini konumundadır.

1. Hücre teknolojisi: Lityum-iyon
2. Kimyasal form: NMC/NCA türevleri
3. Yerli katkı oranı: Artış hedefli
4. Kritik ihtiyaç: Yerli, akredite lityum kimyasalları

Bu durum, lityumun yalnızca maden değil yüksek katma değerli sanayi girdisi olduğunu göstermektedir.

STRATEJİK DEĞERLENDİRME

Türkiye için lityumda asıl mesele:

1. Rezerv bulmak değil,
2. ürün standardı,
3. akreditasyon,
4. sanayi entegrasyonu
5. oluşturabilmektir.

Bor–lityum sinerjisi, doğru mevzuat ve teşviklerle desteklendiğinde Türkiye:

1. Batarya tedarik zincirinde
2. Savunma ve enerji teknolojilerinde
3. Bölgesel üretim merkezi

haline gelebilir.

TOGG VE TÜRKİYE’NİN LİTYUM ZİNCİRİ

Türkiye’nin yerli elektrikli otomobili TOGG, lityum-iyon batarya kullanmaktadır.

1. Bataryalar: Siro (TOGG – Farasis ortaklığı)
2. Hücre ve paket üretimi: Bursa / Gemlik
3. Lityum hammaddesi: Bugün için büyük ölçüde ithal
4. Hedef: Yerli lityum üretiminin devreye alınması

Bu tablo, Türkiye’nin “maden → kimyasal → batarya → araç” zincirini kurma ihtiyacını açıkça ortaya koymaktadır.

JEOPOLİTİK VE GELECEK

Lityum artık sadece sanayi girdisi değil;

1. Enerji bağımsızlığı,
2. Savunma güvenliği,
3. Teknoloji rekabeti başlığıdır.

ABD ve AB, Çin’e olan bağımlılığı azaltmak için yeni lityum stratejileri geliştirirken; Türkiye için en kritik konu katma değeri ülkede bırakacak bir lityum değer zinciri kurabilmektir.

Lityum, Türkiye açısından yalnızca potansiyel bir maden değil;

“Lityum tek bir kurumun değil, çok katmanlı bir devlet–sanayi–bilim koordinasyonunun konusudur.”

enerji dönüşümü, otomotiv sanayii, savunma teknolojileri ve stratejik bağımsızlık meselesidir. Borla başlayan yerli üretim modeli, doğru yatırımlar ve politikalarla desteklenirse Türkiye, lityum çağında oyun kurucu ülkelerden biri olabilir.

“Lityumda rekabet, yer altından çok laboratuvarda ve mevzuatta kazanılıyor.”

“Akreditasyonu olmayan lityum, stratejik değil; yalnızca hammaddedir.”

“Yerli lityumu olmayan bir savunma sanayii, uzun süreli operasyonel bağımsızlık sağlayamaz.”

Türkiye için lityum:

1. Sadece enerji dönüşümünün değil
2. askerî caydırıcılığın
3. uzay ve ileri teknoloji kapasitesinin
4. temel girdilerinden biridir.