Siyasi Körlük ve Fanatizm: İnsan Neden Tarafını Savunur?

Fanatizm Neden Doğar? İnsan Zihninin Taraf Tutma Eğilimi

İnsan, doğası gereği yalnız yaşamaya uygun değildir. Tarihin en eski dönemlerinden itibaren hayatta kalabilmek için gruplar kurmuş, ortak değerlere inanmış ve kendisini bir topluluğun parçası olarak tanımlamıştır. Bu nedenle “ait olma” duygusu, insan psikolojisinin en temel ihtiyaçlarından biridir.

Ancak aidiyet ile fanatizm arasındaki çizgi oldukça incedir.

Bugün siyasi görüşler, futbol takımları, dini inançlar, müzik türleri, edebiyat anlayışları, sinema akımları hatta teknoloji markaları bile insanların kimliğinin bir parçası hâline gelebilmektedir. Sorun, bir gruba ait olmak değildir. Asıl sorun, ait olunan grubun yanlışlarını göremeyecek kadar tarafgir hâle gelmektir.

Peki insanlar neden kendi taraflarının hatalarını görmez? Bu durum psikolojik midir, sosyolojik midir? İnsanlığın gelişimine katkısı var mıdır? Kimler bundan çıkar sağlar? Fanatik bireyler uzun vadede neler kaybeder?

Bu soruların cevaplarını psikoloji, sosyoloji ve insan davranışları üzerinden birlikte inceleyelim.

Fanatizm Nedir?

Fanatizm; kişinin benimsediği düşünceyi, inancı, siyasi görüşü, futbol takımını veya herhangi bir topluluğu sorgulanamaz ve eleştirilemez kabul etmesidir.

Fanatik kişi için önemli olan gerçek değildir.

Önemli olan, “biz” dediği grubun haklı olmasıdır.

Bu nedenle aynı olay, farklı gruplar tarafından tamamen farklı şekillerde yorumlanabilir.

İnsan Neden Tarafının Eksikliklerini Göremez?

Psikoloji bu sorunun tek bir cevabı olmadığını söyler. Birden fazla zihinsel mekanizma aynı anda çalışır.

Doğrulama Yanlılığı (Confirmation Bias)

İnsan beyni, mevcut inançlarını destekleyen bilgileri daha kolay kabul eder.

Buna karşılık kendi düşüncesini çürüten bilgileri ya görmezden gelir ya da değersizleştirir.

Örnek

Bir futbol taraftarı, kendi takımının hakem hatalarıyla kazandığı maçları “hak edilmiş galibiyet” olarak yorumlayabilir.

Aynı hakem kararı rakip takım lehine olduğunda ise bunun adaletsizlik olduğunu savunabilir.

Siyasi görüşlerde de benzer durum yaşanır.

Kendi partisinin yaptığı ekonomik hata “zorunlu karar” olarak görülürken, rakip partinin benzer uygulaması büyük bir başarısızlık olarak değerlendirilebilir.

Grup İçi Yanlılığı

İnsan, ait olduğu grubu diğer gruplardan daha iyi görmeye eğilimlidir.

Bu durum evrimsel süreçte hayatta kalmayı kolaylaştırmıştır.

Çünkü grup üyeleri birbirine güvenirse birlikte hareket etmek kolaylaşır.

Ancak günümüzde bu eğilim bazen önyargıya dönüşmektedir.

Sosyal Kimlik Kuramı

İnsan yalnızca “ben” değildir.

Aynı zamanda;

• Ben Galatasaraylıyım.
• Ben Fenerbahçeliyim.
• Ben şu siyasi görüşteyim.
• Ben şu dine inanıyorum.
• Ben rock müziği seviyorum.
• Ben klasik edebiyatçıyım.

gibi kimlikler oluşturur.

Bir süre sonra bu kimlikler, kişinin kişiliğiyle bütünleşir.

Dolayısıyla bu kimliklere yapılan eleştiriler kişisel saldırı gibi algılanabilir.

Bilişsel Uyumsuzluk

İnsan zihni çelişkiden hoşlanmaz.

Kişi çok sevdiği liderin, takımın veya inancın hata yaptığını öğrendiğinde rahatsızlık hisseder.

Bu rahatsızlığa psikolojide bilişsel uyumsuzluk denir.

Beyin bu rahatsızlığı azaltmak için;

• hatayı inkâr eder,
• bahane üretir,
• suçu başkasına yükler,
• olayı küçümser.

İnsan bazen gerçeği bulmak için düşünmez.Haklı çıkmak için düşünür.

İşte bu nedenle aynı veriler farklı insanlar tarafından tamamen farklı sonuçlara ulaştırabilir.

Bu Durum Sadece Siyasette mi Görülür?

Hayır.

Neredeyse hayatın her alanında görülür.

Futbol

Hakem kararları

Transferler

Yönetim eleştirileri

Şike tartışmaları

Din

Mezhep tartışmaları

İnanç farklılıkları

Din adamlarının eleştirileri

Müzik

“Kendi dönemimin müziği daha kaliteli.”

“Yeni nesil müzik dinlenmez.”

Sinema

Hayran olunan yönetmenin kötü filmi bile şaheser olarak görülebilir.

Edebiyat

Sevilen yazarın zayıf eserleri bile “derin anlamlar içeriyor” diye yorumlanabilir.

Teknoloji

Apple

Samsung

PlayStation

Xbox

Android

iPhone

Kullanıcıları arasında da benzer fanatik davranışlar görülebilir.

Aidiyetin İnsanlığa Faydası Var mı?

Evet.

Aidiyet tamamen kötü değildir.

Tam tersine medeniyetlerin kurulmasını sağlayan en önemli özelliklerden biridir.

Aidiyet sayesinde;

• toplumlar oluşur,
• kültürler korunur,
• yardımlaşma gelişir,
• ortak hedefler belirlenebilir,
• büyük projeler gerçekleştirilebilir.

Hiç kimse hiçbir gruba ait olmasaydı bugünkü medeniyet seviyesine ulaşmak oldukça zor olurdu.

Fanatizmin İnsanlığa Zararı

Aidiyet fanatizme dönüştüğünde ise tablo değişir.

Ortaya;

• kutuplaşma,
• nefret,
• şiddet,
• ayrımcılık,
• bilgi kirliliği,
• bilim karşıtlığı,
• eleştirel düşüncenin zayıflaması

gibi ciddi sorunlar çıkabilir.

Tarih boyunca yaşanan pek çok savaşın temelinde aşırı grup bağlılığı bulunmaktadır.

Bu Durum Etik midir?

Bir gruba ait olmak tamamen doğaldır.

Etik sorun aidiyet değildir.etik sorun;yanlışı bilerek savunmak,gerçeği gizlemek,başkalarına zarar vermek,farklı düşünceleri susturmaya çalışmaktır.

Dolayısıyla fanatizm etik açıdan ciddi sorunlar oluşturabilir.

Fanatizm Ticari Bir Araç mıdır?

Çoğu zaman evet.

Aidiyet duygusu dünyanın en güçlü pazarlama araçlarından biridir.

Çünkü sadık müşteri oluşturur.

Kimler Çıkar Sağlayabilir?

Fanatik kitlelerden çeşitli kişi ve kurumlar fayda sağlayabilir.

Örneğin;

• futbol kulüpleri,
• siyasi partiler,
• medya kuruluşları,
• sosyal medya platformları,
• reklam şirketleri,
• yayıncı kuruluşlar,
• bazı dini veya ideolojik yapılar,
• influencerlar,
• markalar.

Ne kadar güçlü aidiyet oluşursa ekonomik kazanç da çoğu zaman o kadar artabilir.

Sosyal Medya Fanatizmi Neden Artırıyor?

Sosyal medya algoritmaları insanların hoşuna giden içerikleri daha fazla göstermeye çalışır.

Sonuç olarak kişi sürekli kendi görüşünü destekleyen içeriklerle karşılaşabilir.

Bu durum farklı fikirlerle karşılaşma ihtimalini azaltır.

Zamanla kişi yalnızca kendi düşüncesini doğru sanmaya başlayabilir.

Fanatik İnsan Hayatta Neler Kaybeder?

Fanatizmin en büyük bedeli düşünce özgürlüğünün kaybedilmesidir.

Bunun yanında;

• objektif bakış açısını,
• eleştirel düşünmeyi,
• yeni bilgiler öğrenme isteğini,
• farklı insanlarla sağlıklı iletişim kurmayı,
• empati yeteneğini,
• bilimsel bakış açısını,
• kişisel gelişim fırsatlarını,
• zamanını,
• parasını,
• psikolojik huzurunu

kaybedebilir.

Bazen insanlar yıllarca yalnızca ait oldukları grubun doğrularını dinleyerek gerçek potansiyellerini fark edemezler.

Fanatizmin Önüne Nasıl Geçilebilir?

Psikologlar ve sosyologlar bazı önerilerde bulunmaktadır.

1. Kendi Görüşünüzü Eleştiren Kaynakları da Okuyun

Farklı bakış açıları zihni geliştirir.

2. “Yanılıyor Olabilirim” Demeyi Öğrenin

Bu cümle zayıflık değil, güçlü düşünmenin göstergesidir.

3. Kimliğiniz ile Görüşlerinizi Karıştırmayın

Bir düşüncenin yanlış çıkması sizin değersiz olduğunuz anlamına gelmez.

4. Kanıtları Kişilere Göre Değil, Verilere Göre Değerlendirin

Doğru bilgi, kim söylediğine göre değil; hangi kanıtlarla desteklendiğine göre değerlendirilmelidir.

5. Fikir Değiştirmenin Doğal Olduğunu Kabul Edin

Bilim de zaten sürekli kendisini güncelleyerek ilerler. İnsan düşüncesi de gelişebilir.

İnsan zihni, milyonlarca yıllık evrimsel süreç boyunca gruplar hâlinde yaşamaya uyum sağlayacak şekilde gelişmiştir. Bu nedenle ait olma ihtiyacı, insan doğasının vazgeçilmez bir parçasıdır. Ancak aidiyet, eleştirel düşünceyle dengelenmediğinde fanatizme dönüşebilir. Fanatizm ise gerçeğin yerini kimliklerin aldığı, sorgulamanın yerini kör bağlılığın aldığı bir düşünce biçimine dönüşür.

Sağlıklı toplumlar, farklı görüşlerin bir arada yaşayabildiği; bireylerin kendi taraflarını da gerektiğinde eleştirebildiği toplumlar olarak öne çıkar. Bir futbol takımını sevmek, bir siyasi görüşü benimsemek, bir dine inanmak ya da belirli bir sanat anlayışını tercih etmek insan olmanın doğal parçalarıdır. Asıl olgunluk ise sevdiğimiz değerlerin doğrularını sahiplenirken yanlışlarını da görebilmektir.

Çünkü ilerleme, fanatik bağlılıktan değil; sorgulayan akıldan, eleştirel düşünceden ve gerçeğe duyulan bağlılıktan doğar.