Antik Roma’da Tuvalet Kültürü: Yan Yana Sosyalleşme ve Hijyen Gerçekleri
Gözlerinizi kapatın ve kendinizi 2000 yıl öncesinin görkemli Roma İmparatorluğu’nda hayal edin. Mermer sütunlar, muazzam su kemerleri ve mühendislik harikası yapılar… Peki, bu devasa uygarlıkta günlük tuvalet ihtiyacı nasıl gideriliyordu?
Günümüzde tuvalet denildiğinde aklımıza gelen ilk şey “mahremiyet” olur. Oysa Antik Roma’da tuvalete gitmek; dostlarla buluşup sohbet edilen, akşam yemeği davetlerinin kovalandığı ve tam anlamıyla toplu bir sosyalleşme faaliyetiydi.
Umumi Tuvaletler: Roma’nın Dedikodu Merkezleri (Foricae)
Nüfusu hızla artan Roma’da M.S. 3. yüzyıla gelindiğinde 144 adet umumi tuvalet (forica) bulunuyordu. Taş ya da mermer bankların üzerine açılmış deliklerden oluşan bu mekanlarda, aralarında hiçbir kabin veya bölme olmadan onlarca insan yan yana otururdu.
Caracalla Banyoları’ndaki tuvaletlerin tek seferde 100 kişiyi ağırlayabildiği düşünülürse, ortamın kalabalığını hayal etmek zor değil. Romanlar için bu durum hiç de utanç verici değildi. Birbirlerini görerek uyur, yer, yıkanır ve elbette yan yana ihtiyaç giderirlerdi.
Dönemin ünlü hiciv yazarı Martial, şiirlerinden birinde tuvaletlerde saatlerce oturan bir arkadaşıyla dalga geçer: “Bütün gün umumi tuvaletlerde oturuyor. Amacı tuvaletini yapmak değil, birilerinden akşam yemeği daveti kapmak!”
Peki Tuvalet Kağıdı Yerine Ne Kullanılıyordu?
Roma tuvalet kültürünün belki de en şaşırtıcı ve günümüz standartlarına göre mide bulandırıcı kısmı temizlik yöntemiydi.
Henüz tuvalet kağıdının icat edilmediği o dönemde kullanılan başlıca araçlar şunlardı:
-
Tersorium (Süngerli Sopalar): Bir sopanın ucuna bağlanmış doğal deniz süngeri. İşlem bittikten sonra bu sünger zemin boyunca akan su kanalında ya da sirke/tuzlu su dolu bir kovada durulanır ve bir sonraki kişinin kullanımı için bırakılırdı.
-
Pessoi (Çömlek Parçaları): Daha yoksul kesimler ya da kırsaldakiler, kırılmış çömlek parçalarının kenarlarını yuvarlayarak elde ettikleri taş diskleri temizlik için kullanırdı.
-
Yaprak ve Yosunlar: En basit ve doğal alternatiflerdi.
Mikrop teorisinden habersiz olan Romalılar için temiz görünen bir sünger, hijyenik olarak da sorunsuz kabul ediliyordu.
Kloakaları ve Tehlikeleri: Tuvaletten Çıkan Alevler!
Roma, dünyanın ilk gelişmiş kanalizasyon sistemlerinden biri olan Cloaca Maxima ile övünürdü. M.Ö. 500’lü yıllara kadar uzanan bu devasa ağ, aslında şehrin bataklıklarını kurutmak ve sel sularını Tiber Nehrine tahliye etmek için kurulmuştu.
Ancak sanılanın aksine evlerdeki özel tuvaletlerin çoğu bu kanallara bağlı değildi. Neden mi?
-
Hayvan İstilası: Kanalizasyon borularından evlere farelerin ve hatta kıyıya yakın yerlerde ahtapotların tırmanması işten bile değildi!
-
Metan Gazı Patlamaları: Kanalizasyonda biriken hidrojen sülfür ve metan gazı, deliklerden yukarı sızıp aniden alev alabiliyordu.
Bu patlama ve gaz tehlikesi yüzünden Romalılar tuvalet altlarında iblislerin yaşadığına inanır, korunmak için tuvalet duvarlarına Şans Tanrıçası Fortuna‘nın resimlerini çizerlerdi.
Çiş Vergisi: “Para Kokmaz” (Pecunia Non Olet)
Antik Roma’da idrar, amonyak içeriği nedeniyle sanayi için altın değerindeydi. Deri tabaklamada, kumaş temizliğinde ve hatta diş beyazlatmada idrar kullanılıyordu.
Sokaklara konulan çömleklerde biriken idrarın bu kadar kıymetli olduğunu gören İmparator Vespasianus, idrar toplayıcılarına özel bir vergi getirdi. Oğlu Titus bu durumu tiksindirici bulup eleştirdiğinde ise Vespasianus, toplanan vergiden bir sikkeyi oğlunun burnuna uzatarak tarihe geçen şu sözü söyledi:
“Pecunia non olet” (Para kokmaz.)
Roma Mühendisliği ve Gerçekler
Romalılar devasa su kemerleri, hamamlar ve kanalizasyonlarla zamanlarının çok ötesinde bir altyapı kursalar da, sağlık anlayışları günümüzden oldukça farklıydı. Eğer bir gün zaman makinesiyle Antik Roma’ya gitme şansınız olursa, yola çıkmadan önce tuvalet ihtiyacınızı hallettiğinizden emin olsanız iyi edersiniz!
