Yıkıntılardan Doğan Gerçeklik: İtalyan Yeni Gerçekçiliği
Sinema tarihi dediğimiz o devasa kütüphane, genellikle parıltılı ışıklar, kusursuz makyajlar ve “mutlu sonlar” satan devasa stüdyolarla doludur. Fakat öyle bir an geldi ki, İkinci Dünya Savaşı’nın o yıkıcı silindiri tüm Avrupa’nın üzerinden geçtikten sonra, İtalya’da bir grup sinemacı çıkıp “Yemişim sizin yapay ışıklarınızı!” dedi. İşte İtalyan Yeni Gerçekçiliği (Neorealizmo), tam olarak bu enkazın ortasında, hani o “Coğrafya kaderdir” sözünü damarlarına kadar hisseden insanların arasından doğdu. Faşist rejimin yıllarca İtalyan halkına pompaladığı o pembe dizivari, burjuva kokan “Beyaz Telefon” filmlerine inat; sinema, kapalı kapılar ardındaki stüdyoları terk edip sokağın o tozlu, yalın ve tokat gibi çarpan gerçeğine teslim oldu. Bu bir kaçış değil, aksine hayatın tam kalbine yapılmış sert bir dalıştı.
Kamerayı Sokağa Taşımak: Stüdyonun Ölümü, Sokağın Doğuşu
Savaş bittiğinde İtalya’nın meşhur Cinecittà stüdyoları kelimenin tam anlamıyla darmadağındı; mülteci kampına dönmüştü. Yani ortada ne set kuracak para vardı ne de o devasa projektörleri yakacak elektrik. Ama derler ya, “Kul sıkışmayınca Hızır yetişmez”, İtalyan yönetmenler bu imkansızlığı bir avantaja, sinemasal bir devrime dönüştürdü. Roberto Rossellini, Vittorio De Sica ve Luchino Visconti gibi isimler; ağır stüdyo ekipmanlarını bir kenara fırlatıp, kameraları sırtladıkları gibi kendilerini sokağa attılar.
Artık setleri boyalı kartonlar değil, bombalanmış gerçek binalar; ışığı ise pahalı spotlar değil, Allah’ın her sabah bedava verdiği güneş ışığı oluşturuyordu. Bu durum sinemaya öyle bir belgesel havası, öyle bir “az sonra yan sokakta karşına çıkabilir” hissi kattı ki, izleyici perdede gördüğü şeyin bir kurgu olduğunu unuttu. Sinema ilk kez fildişi kulesinden inip halkın çamurlu ayakkabılarına dokundu.
“Sıradan İnsan”ın Başrol İstilası
Yeni Gerçekçiliğin en büyük çelmesi, Hollywood’un o janti aktörlerine ve kusursuz aktrislerine atıldı. Bu akımın yönetmenleri, filmlerinde oynaması için profesyonel oyuncuların peşinden koşmadı. Gittiler, sokaktaki gerçek işsizi, fabrikadaki işçiyi, mahallenin bakkalını kameranın önüne diktiler. Çünkü biliyorlardı ki, açlığı en iyi gerçekten aç olan anlatabilirdi.
“Benim filmlerimde başrol, hayatın kendisidir ve o hayatı en iyi, onu bizzat yaşayanlar oynar.” — Vittorio De Sica
Örneğin, sinema tarihinin kutsal kitaplarından biri sayılan Bisiklet Hırsızları (Ladri di biciclette) filmindeki baba karakterini canlandıran Lamberto Maggiorani, aslında bir fabrika işçisiydi. Filmdeki o çaresiz, içi parçalanan babayı oynamadı; adeta yaşadı. Halk, perdede kendine benzeyen, ceketinin dirseği sökük, ekmek derdindeki insanları görünce sinema salonları birer aynaya dönüştü.
Sokağın Sesi Türkiye’de: Türk Sinemasına Etkileri
İtalyanların yaktığı bu sokak ateşi, Akdeniz’i aşıp bizim Yeşilçam’ın da kapısını çaldı elbet. Özellikle 1950’li yıllarda Lütfi Akad’ın Kanun Namına filmiyle başlayan ve “Sinemacılar Dönemi” olarak adlandırılan süreç, bu akımdan ciddi şekilde beslendi. İstanbul’un parıltılı köşklerinden çıkıp, kenar mahallelerin çamurlu sokaklarına kamerayı indirmek tam olarak Yeni Gerçekçilik kafasıydı.
Asıl büyük patlama ise 1970’lerde Yılmaz Güney sinemasıyla yaşandı. Umut filmini izleyip de Bisiklet Hırsızları‘nın o buruk tadını almamak mümkün müdür? Atıf Yılmaz’dan Erden Kıral’a, oradan günümüz Nuri Bilge Ceylan ve Zeki Demirkubuz sinemasına kadar uzanan o “taşra sıkıntısı”, “küçük insanın büyük çaresizliği” ve “doğal ışık sevdası” tamamen bu İtalyan genetiğinin bizim topraklara aşılanmış halidir. Bizim sinemamız da sokağı fethettiğinde kendi kimliğini buldu.
Sokağın Zaferi ve Sinema Tarihine Atılan İmza
İtalyan Yeni Gerçekçiliği, belki topu topu on yıl süren kısa bir rüzgardı ama sinemanın kimyasını sonsuza dek değiştirdi. Fransız Yeni Dalga akımından tutun, bugün izlediğimiz bağımsız sinemaya kadar herkesin genetiğinde bu akımın izleri var. Bu sinemacılar bize sinema yapmak için milyon dolarlara değil, sadece anlatacak güçlü bir hikayeye ve o hikayeye bakacak cesur bir göze ihtiyaç olduğunu kanıtladı.
Bu dönemin filmleri sadece birer sanat eseri değil, aynı zamanda insanlık onurunun ve direnişinin görsel manifestolarıdır. dadmedya olarak sinemanın bu en samimi, en çıplak halini selamlamadan geçmek olmaz. Ne de olsa hayat, stüdyolarda yazılan senaryolardan çok daha yaratıcı ve sokağın sesi, her zaman en gür çıkan sestir.
