Görüntünün İlk Çığlığı: Panayırdan Beyaz Perdeye
Bugün zaman makinesinin vitesini geriye takıyoruz! Hani o her hafta seans seans kovaladığımız, sinema koltuklarında yayılıp dev ekranda izlerken büyülendiğimiz sinema var ya; işte o sinema doğarken kundakta altını kirleten bir bebek gibi şaşkın ve savunmasızdı. Sinema, karanlık salonların aristokrat sanatı olmadan önce, kelimenin tam anlamıyla bir panayır eğlencesiydi. Gezici panayırlarda “Bakın buraya, içeride koşan atlar var!” diye müşteri toplayan çığırtkanların elinde büyüdü. Bugün milyar dolarlık bir endüstriye dönüşen bu mucizenin, yani görüntünün ilk çığlığının nasıl atıldığını, o trenin perondan kalkıp Hollywood tepelerine nasıl tırmandığını masaya yatırıyoruz. Hazırsanız, ışıklar sönsün, projektörün motoru çalışsın!
Lumière Kardeşler ve “Hadi Canım Sende!” Dedirten O Tren
Tarih: 28 Aralık 1895. Yer: Paris’te bir kafe. Auguste ve Louis Lumière adında iki çılgın kardeş, topladılar milleti bir odaya. “Size bir numara göstereceğiz” dediler. Cinématographe adını verdikleri o tahta kutudan duvara bir görüntü yansıdı: Bir tren gara yaklaşıyor.
“İlk seanstaki izleyiciler, üzerlerine gelen treni gerçek sanıp çığlık çığlığa sandalyelerin altına saklandılar. İşte o an, sinemanın izleyiciyi kalbinden yakaladığı ilk andı.”
Seyirci şok, seyirci iptal! “Göz görmeyince gönül katlanır” derler ama göz görünce de akıl yerinden oynadı işte. Lumière Kardeşler bile bu icadın geleceğinden bihaberdi; hatta sinema için “Geleceği olmayan bir icat” demişlerdi. Hani derler ya, büyük lokma ye ama büyük söz konuşma diye, aynen öyle oldu. O küçümsedikleri “oyuncak”, insanlığın en büyük afyonu olmak için ilk adımını atmıştı.
Georges Méliès: Sihirbazın Elindeki Kamera
Lumière’ler işin belgesel kısmındaydı; işçiler fabrikadan çıkıyor, bebek mama yiyor… Tamam güzel de, bir yere kadar be kardeşim! İşte tam burada sahneye Georges Méliès adında bir illüzyonist, yani bir sihirbaz çıktı. “Oğlum” dedi, “bu aletle sadece olanı değil, olmayanı da gösteririz!”
Adam kamerayı aldı, kesti, biçti, üst üste bindirdi ve sinemanın ilk görsel efektlerini buldu. 1902’de çektiği Le Voyage dans la Lune (Aya Seyahat) filmiyle sinemayı panayır çadırından çıkarıp hayal gücünün zirvesine taşıdı. O gülen suratlı Ay’a saplanan roket imajı, sinemanın ilk gerçek sanatsal manifestosuydu. Méliès, sinemaya “büyü” kattı; sinema artık sadece kayıt yapan bir makine değil, rüya üreten bir fabrika olmuştu.
Hollywood’un Doğuşu: Edison’dan Kaçış Planı
Peki iş nasıl küreselleşti, bu işin “parası” nerede dönmeye başladı? Şimdi gözümüzü Amerika’ya çeviriyoruz. New York’ta Thomas Edison adında bir amcamız var, mucit falan ama iş ticarete gelince tam bir çakal! Sinema patentlerini elinde tutuyor, bağımsız sinemacılara göz açtırmıyor, haraç keser gibi telif istiyordu. Sinemacılar baktılar ki New York’ta Edison’ın gölgesinde ekmek yok, “Tası tarağı toplayıp kaçalım” dediler.
Nereye mi? Amerika’nın öbür ucuna, Los Angeles’ın güneşli, bomboş bir kasabasına: Hollywood.
Neden Hollywood?
- Güneş Işığı: O zamanın kameraları ışığa açtı, Hollywood’da ise yılın 350 günü güneş vardı.
- Çeşitli Mekanlar: Birkaç kilometre içinde hem çöl, hem deniz, hem dağ vardı. Ne çekeceksen çek, dekor bedava!
- Meksika Sınırına Yakınlık: Edison’ın adamları telif baskınına geldiğinde, sinemacılar ekipmanı kapıp hemen Meksika’ya kaçabiliyordu. Yani tam bir “gemisini kurtaran kaptan” durumu!
Bir Endüstrinin Doğuşu ve Yıldız Sistemi
Hollywood’a yerleşen yapımcılar işi seri üretime döktüler. Artık filmler tek tek değil, fabrikasyon gibi üretilmeye başlandı. Westernler, komediler, dramlar derken dünya bu yeni eğlenceye bayıldı. Üstüne bir de “Star Sistemi” dedikleri mevzu çıktı ortaya. İnsanlar artık sadece filme değil, Charlie Chaplin’e, Mary Pickford’a gitmeye başladı. Panayırda üç beş kuruşa izlenen o hareketli resimler, artık milyon dolarlık bütçelerin, devasa stüdyoların ve dünya siyasetine yön veren bir propaganda gücünün kalbi olmuştu.
Sinema, emeklemeden koşmaya geçen o asi çocuk gibi, Lumière’lerin elinde doğdu, Méliès ile düş kurdu, Hollywood’da ise takım elbise giyip patron oldu. Bugün bizler yüksek kalitede o filmleri izliyorsak, arkasında o panayır çadırlarında toz yutan sinema aşıklarının inadı var. Sinemayla kalın, büyüyü kaybetmeyin!
